Τα παλαιά καλντερίμια, οι ημιονικοί δρόμοι και τα μονοπάτια της πατρίδας μας δεν είναι απλώς γραμμές στον χάρτη ή διαδρομές αναψυχής. Είναι οι ιστορικές αρτηρίες της ελληνικής υπαίθρου, μνημεία λαϊκής αρχιτεκτονικής και δημόσιος πλούτος που κινδυνεύει με αφανισμό.

Στην προσπάθεια μας να συνεισφέρουμε στη συζήτηση για την αναγνώριση και διάσωση των Παλαιών Μη Αμαξιτών Δρόμων, αναλύουμε την τρέχουσα κατάσταση, τα νομικά εμπόδια και τις προτάσεις μας για την ένταξή τους στο Εθνικό Κτηματολόγιο.

1. Ο Νομικός Λαβύρινθος της Κοινοχρησίας

Η αναγνώριση ενός παλαιού δρόμου ως «κοινόχρηστου» είναι σήμερα μια εξαιρετικά σύνθετη διαδικασία. Ενώ παλαιότερα αρκούσε μια απόφαση Νομάρχη, πλέον –υπό την αυστηρή επίβλεψη του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ)– απαιτείται συχνά η έκδοση Προεδρικού Διατάγματος.

Το ΣτΕ θέτει αυστηρούς όρους, ειδικά για τις εκτός σχεδίου περιοχές, προκειμένου η αναγνώριση ενός δρόμου να μην χρησιμοποιηθεί ως «παραθυράκι» για άναρχη δόμηση. Ωστόσο, αυτή η αυστηρότητα συχνά αφήνει τα μονοπάτια απροστάτευτα απέναντι σε καταπατήσεις.

2. Δασικές Εκτάσεις: Το «Προπύργιο» και οι Παγίδες

Υπάρχει μια σημαντική διαφορά στο καθεστώς των μονοπατιών ανάλογα με τη γη που διασχίζουν:

• ✔ Στις Δασικές Εκτάσεις: Ισχύει το «τεκμήριο κυριότητας» υπέρ του Δημοσίου, γεγονός που διευκολύνει τη δήλωσή τους ως δημόσιους χώρους. Όμως, τα μονοπάτια εδώ συχνά αντιμετωπίζονται μόνο ως «ίχνη» (GPS tracks) και όχι ως αυτοτελείς επιφάνειες στο Κτηματολόγιο, καθιστώντας τα νομικά ευάλωτα.
• ✔ Στις Αγροτικές/Ιδιωτικές Εκτάσεις: Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος, καθώς οι παλαιοί δρόμοι συχνά «εξαφανίζονται» μέσα στις δηλώσεις ιδιοκτησίας των παρόδιων ιδιοκτητών, οι οποίοι τα ενσωματώνουν στα χωράφια τους.

3. Το Αγκάθι των Δασικών Χαρτών

Οι μεγάλες καθυστερήσεις στην κύρωση των Δασικών Χαρτών και η αργή εξέταση των αντιρρήσεων (ΕΠ.Ε.Α.) επιτείνουν το πρόβλημα:

• • Νομικό Κενό: Όσο μια περιοχή τελεί «υπό αντίρρηση», το ιδιοκτησιακό καθεστώς του μονοπατιού παραμένει μετέωρο.
• • Η «Εξαφάνιση» από τους Χάρτες: Οι δασικοί χάρτες αποτυπώνουν εκτάσεις (πολύγωνα) και όχι γραμμικά δίκτυα. Αν ένα ιστορικό μονοπάτι δεν εξαιρεθεί ρητά ως «οδός», κινδυνεύει να θεωρηθεί απλή δασική βλάστηση.
• • Ιστορική Τεκμηρίωση: Η καθυστέρηση στην ανάλυση των αεροφωτογραφιών του 1945 στερεί από τα μονοπάτια την απόδειξη της παλαιότητάς τους.

4. Μονοπάτια και Εθνικό Κτηματολόγιο: Οι Προτάσεις μας

Για να μπορέσουν τα καλντερίμια και τα μονοπάτια να διασωθούν οριστικά, πρέπει να αποκτήσουν ιδιοκτησιακή οντότητα. Προτείνουμε:

• ✔ Ειδικός Κωδικός (ΚΑΕΚ): Τα μονοπάτια πρέπει να δηλώνονται με δικό τους κωδικό (π.χ. ΜΟ για Μονοπάτι, ΚΑ για Καλντερίμι).
• ✔ Καταγραφή Ίχνους και Πολυγώνου: Αρχική καταγραφή του άξονα (ίχνος) και μελλοντική κατάθεση συντεταγμένων επιφανείας.
• ✔ Παρέμβαση Τρίτων Φορέων: Δυνατότητα δήλωσης από συλλόγους υπέρ του Δήμου.
• ✔ Ψηφιακή Ενημέρωση: Ειδοποίηση των παρόδιων ιδιοκτητών μέσω Taxisnet για την ύπαρξη κοινόχρηστου δρόμου.

5. Το Παράδειγμα της Βέργας Καλαμάτας

Η περίπτωση των καλντεριμιών της Βέργας στο όρος Καλάθι αποτελεί οδηγό για όλη την Ελλάδα. Πρόκειται για ιστορικές «μουλαρολεωφόρους» πλάτους έως 6 μέτρων:

• Χαρακτηρίστηκαν ως Μνημεία από το ΥΠΠΟΑ.
• Επικυρώθηκαν από το ΣτΕ (Απόφαση Α240/2018).
• Εντάχθηκαν στο Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο.

6. Μνημείο Πολιτιστικής Κληρονομιάς vs Κοινοχρησία

Ο χαρακτηρισμός ενός καλντεριμιού ως «Μνημείο» (λόγω ξερολιθιάς) το προστατεύει από τη φθορά, αλλά δεν το καθιστά αυτόματα κοινόχρηστο. Η κοινοχρησία είναι ζήτημα της πολεοδομικής νομοθεσίας. Στόχος μας είναι τα μονοπάτια να είναι και προστατευόμενα μνημεία και νομικά κατοχυρωμένοι δημόσιοι χώροι.

7. Γιατί δεν τα λέμε απλά «Μονοπάτια»;

Ο όρος «μονοπάτι» (εκεί που πατάει μόνο ένας) συχνά αδικεί το ιστορικό δίκτυο. Πολλές διαδρομές είναι Ημιονικοί Δρόμοι ή Ατραποί, σχεδιασμένοι για τη μετακίνηση φορτωμένων ζώων και κοπαδιών. Η διατήρηση της ορολογίας είναι θέμα διατήρησης της νομικής τους υπόστασης.